close
تبلیغات در اینترنت
سایت استان زنجان,زنجان,دانشگاه زنجان,شبکه زنجان,اشراق زنجان,بابک زنجانی,گنبد سلطانیه,دانشگاه ازاد زنجان,جشنواره آش زنجان,استانداری زنجان,آثار تاریخی زنجان,زندگی نامه افراد معروف زنجانی,zanjan,صنایع دستی زنجان,اخبار زنجان,انتخابات زنجان,اخبار خودرو,ماشین,قیمت دلار زنجان,قیمت طلا زنجان,املاک,دیوارزنجان,دانلود مداحی حاج مهدی رسولی زنجانی,دانلود کتاب,دانلود آهنگ,بیمارستان موسوی زنجان,بیمارستان امام حسین زنجان,بیمارستان ولیعصر زنجان,رازهای زندگی بهتر,رازهای زندگی سالم,اطلاعات عمومی,رازهای آشپزی,مذهبی,زندگی نامه,بیوگرافی,تبلیغات در زنجان,اوقات شرعی زنجان,کانال زنجان

سایت استان زنجان

جدید ترین مطالب سایت استان زنجان
بخش بایگانی سایت استان زنجان

به گزارش سایت استان زنجان ، بازار زنجان در دوران آغا محمد خان قاجار آغاز ودر سال ۱۲۱۳ در زمان فتحعلی شاه قاجار خاتمه یافته و مساجد و سراها و گرمابه‌ها در سال ۱۳۲۴ به آن اضافه شده است. مجموعه بازار قدیمی به صورت یک خط مستقیم به عنوان بازار بالا و پایین به دو قسمت شرقی و غربی تقسیم شده است. گستردگی جغرافیایی بازار زنجان و تنوع راسته‌ها، تعدد سراها و کاوانسراهای درون شهری در راسته‌های فرعی که هرکدام به نامی و به فعالیتی خاص اختصاص یافته و وجود مساجد فراوان گویای پویایی این مجموعه در طول زمان‌های گذشته و شرایط حاکم بوده است. این بازار که طولانی‌ترین بازار ایران سرپوشیده است [۱] از سوی غرب و شرق گسترده شده و بدین لحاظ بازار پائین و بازار بالا تقسیم و نامگذاری شده است.


بازار زنجان

 

تاریخچه

ساخت بازار زنجان در سال ۱۲۰۵ هجری قمری در دوران حکومت آغامحمد خان قاجار آغاز و به سال ۱۲۱۳ هجری قمری مقارن حکومت فتحعلی شاه قاجار پایان گرفته است. در دوره‌های بعد به بنای بازار زنجان از جمله ساخت چندین سرا، مسجد، گرمابه اضافه شده است.

 

راسته‌ها

بازار زنجان از نظر تولید و نوع فعالیت به هشت راسته تقسیم می‌شود از جمله راسته زرگرها، کفاشها، بزازها، سراجها و چند راسته دیگر. از کاروانسراهای این مجموعه که در قدیم نقش مؤثری در عرضه کالاها ایفا می‌نموده است، سرا یا کاروانسرای حاج علی قلی و سرای حاج کربلایی علی را می‌توان نام برد.

 

فنون معماری و سبک‌ها

تکنیک‌های معماری و سبکها وشیوه‌های تزئینی دوران قاجار در راسته‌ها، حجره‌ها، چهار سوقها، مساجد، سراها و کاروانسراهای درون شهری، گرمابه‌ها به شکل زیبا اجرا شده است. این فنون عبارتند از: کاربرد انواع طاق و قوسهای هلالی، جناغی و ضربی، و گهواره‌ای خاصه در راسته‌های اصلی و فرعی، مزین به آجر چینیهایی با طرحهای مختلف هندسی خفته، راسته، و حصیری، و بکارگیری آجر و کاشی به سبک قدیمی، و کاشیکاری به رنگها و طرحهای قاجاری درسطوح خارجی و داخلی بناها، طاقنماها، طاق و قوسها و همچنین ستون نماهای گلدانی. اوج این سبک‌های معماری و شیوه‌ها و نو آوریهای تزئینی در اجزاء و ارکان مساجد تاریخی زنجان مخصوصاً مسجد جامع زنجان به ظهور رسیده است.

 

مجموعه بازار زنجان در فهرست آثار ملی کشور ایران به به ثبت رسیده است.

 

مجموعه تاریخی بازار زنجان در قلب بافت قدیمی که روزگاری مشرف به دروازه قلتوق‌، دروازه جنوبی شهر بود، قرار دارد.

 

گستردگی جغرافیایی بازار زنجان و تنوع راسته‌ها، تعدد سراها و کاوانسراهای درون شهری در راسته‌های فرعی که هر کدام به نامی و به فعالیتی خاص اختصاص یافته و وجود مساجد فراوان گویای پویایی این مجموعه در طول زمان‌های گذشته و شرایط حاکم بوده است.

 

بازار پائین علاوه بر عرضه داد و ستد تولیدات محلی از طریق دو باب کاروانسرا‌ی موجود که محصولات آن از روستاها و قصبات به آنجا حمل می‌شده است‌.

 

برای برطرف کردن نیازهای مذهبی و اجتماعی ساکنین این مجموعه دو مسجد بنام‌های مسجد آقا شیخ فیاض و مسجد میرزائی را در خود جای داده است‌.

 

مجموعه بازار بالا از بازار قیصریه‌، بازار بزازها، بازار حجت‌الاسلام‌، بازار امامزاده و بازار عبدالعلی بیگ تشکیل شده است‌،‌ این بازار از نظر تولید و عرضه کالا به هشت راسته زرگرها‌، بزاز‌‌‌ها‌، کفاش‌ها، سراج‌ها‌، کلاه دوزها، صندوق سازها‌، رنگرزها، میوه فروش‌ها و جگرپزها تقسیم شده است.

 

 

 

این تقسیم بندی و انسجام معقول و منطقی از نظر حفظ حقوق سندیکایی و کنترل قیمت کالاهای عرضه شده حائز اهمیت است.

 

از کاروانسراهای جالب این مجموعه که نقش موثری را در عرضه کالا‌ها ایفا نموده‌، کاروانسرای حاج علی قلی و سرای حاج کربلایی علی را می‌توان نام برد‌.

 

این مجموعه پنج مسجد بنام‌های مسجد چهل ستون، مسجد آقا سید فتح الله، مسجد جامع، تکیه حجت‌الاسلام و مسجد ملا را در خود جای داده است.

 

مجموعه بازار زنجان با داشتن 56 ورودی و کوچه هماهنگ با شبکه ارتباطی با کل شهر در ارتباط بوده است.

 

بازار زنجان دارای 940 باب مغازه و در حدود 51 نوع شغل اعم از تولیدی و یا صادراتی که حدودا به دست 3200 نفر در گردش است‌‌.

 

این بازار در زمینی به مساحت 15 هکتار احداث شده که 5 هکتار آن مختص بخش اقتصادی و هفت هکتار دیگر برای بخش مسکونی و یک هکتار هم برای اماکن عام المنفعه و دو هکتار نیز شبکه‌های ارتباطی اختصاص یافته است.

 

 

 

بازار زنجان به علت داشتن ارزش‌های فرهنگی و تاریخی و قدمت آن در فهرست آثار تاریخی ایران به ثبت رسیده است‌.

 

گذشته از ارزش‌های فرهنگی و هنری آن که با معماری خاص بازارهای تاریخی ایران احداث شده است‌، تطابق معماری آن با اقلیم منطقه نیز حائز اهمیت است.

از آنجایی که زنجان دارای تابستان‌های گرم و زمستان‌های سرد و پائیزی ناآرام است‌ این کیفیت جوی در داخل مجموعه احساس نمی‌شود و خریداران و مراجعه کنندگان ساعت‌ها می‌توانند در کمال آسایش در آن خرید کنند.

 

امروزه ضوابط خاص حفاظتی برای این بازار در نظر گرفته شده است‌.

 

در اطراف این بازار با تبدیل بعضی از کاربری‌ها به تجاری، این مجموعه را به شکلی بی‌قواره و به دور از ویژگی‌های تاریخی آن گسترش می‌دهد که نیاز به توجه جدی دارد و نکته دیگر اینکه در بعضی از قسمت‌ها‌، راسته‌ها کار کرد قدیمی خود را از دست داده و با تغییر سیستم حیات امروزی و هجوم کالاهای جدید و لوکس دیگر نامی از سرا و راسته‌های مختص به یک حرفه دیده نمی‌شود‌.

 

اما معماری خاص و پر جذبه آن همواره با مجموعه‌هایی از مساجد، کاروانسراها، گرمابه‌ها، مجموعه‌ای بی‌نظیر را به نمایش می‌گذارد و در جلب جهانگردان و ایرانگردان اهمیت بسزایی دارد‌.

 

این مجموعه از نظر تولید و عرضه کالا و خدمات جنبی وابسته‌، بسیار غنی و مهمترین مرکز اقتصادی و تجاری شهر محسوب می‌شده است‌.

 

گستردگی جغرافیایی بازار از یک سو و تنوع راسته‌ها‌، تعدد سراها و کاوانسراهای درون شهری در راسته‌های فرعی که هر کدام به نامی و به فعالیتی خاص اختصاص یافته از سوی دیگر‌ وجود مساجد فراوان گویای پویایی این مجموعه فرهنگی، اقتصادی‌، تاریخی و هنری در طول زمان و به فراخور اوضاع و شرایط حاکم بوده است.

 

 

 

از نقطه نظر بکار بردن تکنیک‌های معماری و سبک‌ها و شیوه‌های تزئینی دوران قاجار که در راسته‌ها‌، حجره‌ها‌، چهار سوق‌ها‌، مساجد، سراها و کاروانسراهای درون شهری‌، گرمابه‌ها به زیباترین شکل و شیوه‌ای چشم هر بیننده‌ای را به خود جلب کرده است.

 

وجود انواع طاق و قوس‌های هلالی، جناغی و ضربی، گهواره‌ای خاصه در راسته‌های اصلی و فرعی مزین به آجرچینی‌هایی با طرح‌های مختلف هندسی‌، خفته و راسته، حصیری و بکارگیری تکنیک آجر و کاشی‌ و کاشی‌کاری به رنگ‌ها و طرح‌های قاجاری در سطوح خارجی و داخلی بنا‌ها‌، طاق‌ نماها، طاق و قوس‌ها و ستون نماهای گلدانی در مساجد و سراها زیبایی این بنا را دوچندان کرده است.

 

اوج استفاده از سبک‌های معماری و شیوه‌ها و نو‌آوری‌ها‌ی تزئینی در اجزا و ارکان مساجد خاصه مسجد جامع به ظهور رسیده و این مجموعه را در طول تاریخ خود تبدیل به یکی از یادمان‌های ارزشمند و زیبای هنری و معماری دوران قاجار کرده است.

 

امروزه بازارها یکی از آثار ارزشمند تاریخی تمدن و هویت شهرهای تاریخی ایران را به نمایش می‌گذارند شهر زنجان با قدمت تاریخی که دارد از قدیم محلی برای داد و ستد مناطق اطراف خود محسوب می‌شد بدین خاطر بازار قدیمی آن به عنوان یک مرکز تجاری و اقتصادی تا به امروز به حیات خود ادامه می‌دهد و با معماری خاص بازار‌های قدیمی نقش مهمی در اقتصاد بازرگانی شهر زنجان و استان بازی می‌کند.

 

بازار زنجان در قلب بافت قدیمی شهر خواستگاه اولیه در امتداد راه‌های ورودی شهر قرار گرفته و از دو قسمت بازار بالا و بازار پائین تشکیل شده است.

 

این دو قسمت بازار زنجان از نظر عناصر تشکیل دهنده یکسان و قابل مقایسه است.

 

 

 

با توجه به سبک معماری و متون تاریخی و شواهدی که در دست هست می‌توان نتیجه گرفت که ابتدا در سال 1205هجری قمری در دوران حکومت آقامحمدخان قاجار احداث بازار زنجان آغاز و در زمان فتحعلی شاه قاجار 1213ه.ق تکمیل شده و سپس کاروانسراها‌، گرمابه‌ها و مساجد در آن تاسیس و با تعبیه راسته‌ها تا سال 1324 در دوره محمد‌علی شاه قاجار تکمیل شده است.

 

نحوه تشکیل بازار زنجان

 

اگرچه تشخیص نحوه تشکیل بازار زنجان به درستی و با دقت زیاد میسر نیست اما بیان مورخین چگونگی قرار‌گیری اجزای گوناگون آن در کنار یکدیگر تا حدود زیادی روشنگر شکل‌گیری و رشد و توسعه این بازار است.

 

بازار زنجان با توجه به قرارگیری زنجان در مسیر راه‌های تجارتی شرق- غرب، در امتداد مسیر قزوین- تبریز ایجاد شده و متصل کننده دروازه قزوین به دروازه تبریز است.

 

از سوی دیگر ارتباط بسیار قوی زنجان با مناطق مرکزی از طریق کردستان و همین طور نیاز روستائیان اطراف بویژه در بخش‌های جنوبی منطقه زنجان در استفاده از مسیر ارتباطی عمده  شرق- غرب‌، وجود پل میر‌بها الدین مؤید این مطلب است که ارتباط مناطق جنوبی این ناحیه با زنجان از طریق این پل راهی که از آن به شهر و بالتبع به بازار منتهی می‌شود بوده است.

 

بنابراین می‌توان نتیجه گرفت که نطفه اولیه تشکیل بازار را باید در محل تلاقی این دو راه عمده جستجو کرد‌.

 

بررسی نقشه بازار و شهر زنجان نشان می‌دهد که این نقطه تلاقی‌، در محل برخورد کوچه حمام میر‌بها‌الدین با راسته بازار است‌.

 

حمام میر بها‌الدین، مسجد میرزائی و منازل مسکونی با ارزشی که در این بخش وجود دارند این نظر را تقویت می‌کنند‌.

 

 

 

 

 

به طور قطع نزدیکی این هسته به میدان ورکچی‌ها در سمت غرب آن که با توجه به چگونگی شکل‌گیری شهر و نقشی که این گونه میادین در شهر‌ها و بازار‌ها داشته‌اند یکی دیگر از دلایل اثبات این مدعا است.

 

مطالعه موقعیت شهر و حصار آن و وضعیت فعلی بازار بیانگر این مطلب است که رشد بازار در مراحل بعدی به سمت شرق بوده و بخش شرقی بازار متاخر‌تر از بخش غربی آن است.

 

حصار شهر زنجان در بخش غربی‌، در حوالی خیابان اصغریه بوده و این امر امکان تصور رشد بازار را در خارج شهر منتفی می‌دارد‌.

 

در جریان رشد بازار زنجان توسط راسته‌ها‌، سراها‌، میادین‌، تیمچه‌ها‌، بازار‌ها‌، دالان‌ها‌، مساجد‌، حمام‌ها‌، تکیه‌ها و سایر عناصر آرایش می‌یابد تا جایی که امروزه با رقمی معادل یک‌هزار باب مغازه و در حدود پنحاه نوع مشاغل مختلف‌، نقش مهمی در سطح شهر و منطقه دارد‌.

 

راسته‌ها‌

 

راسته اصلی بازار زنجان از خیابان سعدی شروع شده و پس از قطع آن توسط خیابان فردوسی‌، در خیابان اصغریه به پایان می‌رسد و در حدود یک کیلومتر درازا دارد‌.

 

در بدو شروع بازار از سمت شرق‌، دو راسته به موازات یکدیگر شکل می‌گیرند که هر یک به سراهای مختلفی مرتبط هستند این دو راسته، راسته امامزاده و راسته عبدالعلی بیک نام دارند‌.

 

راسته‌های فرعی‌

 

تنوع مشاغل و گردش برای استقرار صنوف همسان سبب تشکیل راسته‌های تخصصی و فرعی در اطراف راسته اصلی می‌شود که در بیشتر موارد به عرضه نوع خاصی از اجناس یا خدمات اشتغال می‌یابند‌.

 

راسته‌های حاج حسن‌، ترابی‌، حاج حیدر‌، انگورانی‌، صباغ‌ها، رستمخانی و آقا از جمله راسته‌های فرعی بازار زنجان محسوب می‌شوند‌.

 

مهمترین شاخه فرعی بازار‌، راسته حجت‌الاسلام است که به موازات راسته اصلی به وجود آمده و به قیصریه متصل می‌شود.

 

 

 

قیصریه‌

 

بازار قیصریه یا راسته قیصریه محل ارائه اجناس ظریف و پر‌بها بوده که در حال حاضر نیز محل فروش اجناس لوکس است.

 

موقعیت قیصریه زنجان که از راسته‌های اصلی منشعب می‌شود و آن را به خیابان امام خمینی(ره) و سبزه میدان متصل می‌کند و باعث تقویت این محور شده و در حال حاضر یکی از فعال‌ترین محور‌های بازار است‌.

 

سراها

 

کاروانسراهای بازار زنجان یا به عبارت دیگر سراهای آن از ارزشمند‌ترین عناصر تجاری و معماری این بازار به حساب می‌آیند‌.

 

سراها غالبا محل استقرار تجارتخانه‌ها بوده‌اند که همگی دارای حیاط مرکزی هستند‌.

 

نکته مهم در مورد سراهای بازار زنجان چگونگی ارتباط آنها با راسته و نحوه حر‌کت در داخل آنها است.

 

سراهای ملک‌، حاج شعبان‌، حاج فتح الله، حاج جواد‌، نهالی‌، شاطرعلی‌، حاج رحمان قربانی‌، حاج کلبعلی‌، حاج شامی‌، بالا و پائین از جمله سراهای حیاطی بازار زنجان هستند.

 

 

 

میادین‌

 

در حوالی دروازه‌های شهر کاروانسراهایی ساخته می‌شدند که برای اطراق کاروان‌های تجاری یا مسافری مورد استفاده قرار می‌گرفتند.

 

در مجاورت این کاروانسراها در داخل یا خارج شهر میدان‌هایی به وجود می‌آمدند که محل داد و ستد و مبادلات تجاری بوده‌اند و‌جود این میادین باعث می‌شد تا فرو شندگان دوره گرد‌، روستائیان و بازرگانانی که بین شهرها آمد و شد داشتند بتوانند در این فضا‌ها به خرید و فروش بپردازند و تبادل اجناس بپردازند.

 

نزدیکی این میدان‌ها با کاروانسراهای عمده شهر سبب رونق و احیا آنها می‌شد نحوه استقرار میادین آهنگران و میدان ورکچی‌ها در شرق و غرب بازار زنجان در مجاورت کاروانسراهای عمده بازار و شهر زنجان بیانگر نقش این فضاها در کالبد بازار است.

 

تیمچه‌ها‌

 

تیمچه‌های بازار زنجان علاوه بر خصوصیات کالبدی ویژه‌ای که دارند از نقاط عطف حرکت‌های پیاده راسته بازار به شمار می‌روند به عنوان مثال تیمچه‌های چهار دربی در قسمت شرقی بازار‌، جمع کننده حرکت‌های ورودی بازار و هدایت کننده آن در مسیر راسته اصلی است.

 

 

 

در استان زنجان آثار و ابنیه تاریخی هستند که پسوند "ترین‌ها" به آنها افزوده می‌شود که بازار زنجان از جمله این آثار ارزشمند تاریخی است که به عنوان طولانی ترین بازار سرپوشیده ایران نامید می شود.

به گزارش خبرنگار مهر، بازار زنجان که از مجموعه‌ای تاریخی تشکیل شده است، در مرکز بافت قدیمی این شهر که روزگاری مشرف به دروازه قلتوق بود، قرار دارد

 

 بازار زنجان را طولانی‌ترین بازار ایران می‌نامند. این بازار که بر اساس اسناد تاریخی ساخت آن در سال 1205 قمری و در دوران آقامحمد خان قاجار آغاز شده، در سال 1213 قمری در زمان حکومت فتحعلی شاه قاجار به بهره برداری رسید و بعدها چندین سرا، مسجد، گرمابه و... به مجموعه بازار بالا که مشتمل بر بازار قیصریه، بازار بزازها، حجت الاسلام، امامزاده و عبدالعلی بیک است، افزوده شد.

 

 

 

بازار زنجان از نظر تولید و نوع فعالیت به 8 راسته تقسیم می‌شود که عبارتند از: راسته زرگرها، کفاش‌ها، بزازها، سراج‌ها و ... .این بازار دارای راسته‌ها، سراها، میادین، تیمچه‌ها، بازارها، دالان‌ها، مساجد، حمام‌ها، تکیه‌ها است و در خود 1000 باب مغازه جای داده است.

 

راسته‌های اصلی

 

راسته اصلی بازار زنجان از خیابان سعدی شروع شده و پس از قطع آن توسط خیابان فردوسی ، در خیابان اصغریه به پایان می‌رسد و در حدود یک کیلومتر درازا دارد. در بدو شروع بازار از سمت شرق، دو راسته به موازات یکدیگر شکل می‌گیرند که هر یک به سراهای مختلفی مرتبط می گردند این دو راسته، راسته امامزاده و راسته عبدالعلی بیک نام دارند.

 

راسته‌های فرعی

 

تنوع مشاغل و گردش در جهت استقرار صنوف همسان باعث تشکیل راسته‌های تخصصی و فرعی در اطراف راسته اصلی می شود که در بیشتر موارد به عرضه نوع خاصی از اجناس یا خدمات اشتغال می‌یابند. راسته‌های حاج حسن، ترابی، حاج حیدر، انگورانی، صباغ‌ها، رستمخانی و آقا از جمله راسته های فرعی بازار زنجان محسوب می‌شوند. مهمترین شاخه فرعی بازار، راسته حجه الاسلام است که بموازات راسته اصلی بوجود آمده و به قیصریه متصل می‌شود.

 

 

 

بازار قیصریه:

 

بازار قیصریه یا راسته قیصریه محل ارائه اجناس ظریف و پر بها است. در حال حاضر قیصریه زنجان محل فروش اجناس لوکس می‌باشد. موقعیت قیصریه زنجان که از راسته های اصلی منشعب می‌شود و آن را به خیابان امام خمینی و سبزه میدان متصل می‌کند باعث تقویت این محور شده و در حال حاضر یکی از فعالترین محور های بازار است.

 

سراها

 

کاروانسراهای بازار زنجان یا بعبارت دیگر سراهای آن از ارزشمند ترین عناصرتجاری و معماری این بازار به حساب می‌آیند. سراها غالبا محل استقرار تجارتخانه‌ها بوده‌اند و همگی دارای حیاط مرکزی هستند. نکته مهم در مورد سراها چگونگی ارتباط آنها با راسته و نحوه حر کت در داخل آنهاست.

 

سراهای ملک، حاج شعبان، حاج فتح ا... ، حاج جواد ، نهالی ، شاطرعلی ، حاج رحمان قربانی ، حاج کلبعلی ، حاج شامی ، بالاو پائین از جمله سراهاب یک حیاطی بازار زنجان هستند.

 

میادین

 

در حوالی دروازه‌های شهر، کاروانسراهائی ساخته می‌شدند که برای اطراق کاروان‌های تجاری یا مسافری مورد استفاده قرار می‌گرفتند. در مجاورت این کاروانسراها در داخل یا خارج شهر میدان‌هائی بوجود می‌آمدند که محل داد و ستد و مبادلات تجاری بوده‌اند و جود این میادین باعث می‌شد تا فرو شندگان دوره گرد، روستائیان و بازرگانانی که بین شهرها آمد و شد داشتند بتوانند در این فضا ها به خرید و فروش بپردازند.

 

نزدیکی این میدان‌ها با کاروانسراهای عمده شهر سبب رونق و احیاء آنها می‌شد. نحوه استقرار میادین آهنگران و میدان ورکچی‌ها در شرق و غرب بازار زنجان در مجاورت کاروانسراهای عمده بازار و شهر زنجان بیانگر نقش این فضاها در کالبد بازار می‌باشد.

 

تیمچه‌ها

 

تیمچه‌های بازار زنجان علاوه بر خصوصیات کالبدی ویژه ای که دارند از نقاط عطف حرکت‌های پیاده راسته بازار به شمار می روند به عنوان مثال تیمچه‌های چهار دربی در قسمت شرقی بازار، جمع کننده حرکتهای ورودی بازار و هدایت کننده آن در مسیر راسته اصلی می‌باشد.

 

ویژگی‌های معماری بازار تاریخی زنجان

 

گستردگی جغرافیایی بازار از یک سو و تنوع راسته‌ها، تعدد سراها و کاوانسراهای درون شهری در راسته های فرعی که هرکدام به نامی و به فعالیتی خاص اختصاص یافته از سوی دیگر ،همچنین وجود مساجد فراوان گویای پویایی این مجموعه فرهنگی، اقتصادی، تاریخی و هنری در طول زمان و به فراخور اوضاع و شرایط حاکم بوده است.

 

هر سمت بازار و هر سرا و رسته‌ای حال و هوای خاص خود را دارد. با توجه به دوره تاریخی بازار زنجان که متعلق به دوره قاجار است شرایط معماری حاکم بر زمان در آن کاملا نمود دارد. راسته ها، حجره ها، چهار سوق‌ها، مساجد، سراها و کاروانسراهای درون شهری، گرمابه‌ها به شکل زیبا اجرا شده است.

 

فنون زیبایی که در شکل‌گیری بازار نقش بی بدیلی بازی می کنند کاربرد انواع طاق و قوسهای هلالی، جناغی و ضربی، و گهواره‌ای

 

 

 

در راسته‌های اصلی و فرعی است که مزین به آجر چینی هایی با طرحهای مختلف هندسی خفته، راسته، و حصیری، و بکارگیری آجر و کاشی به سبک قدیمی، و کاشیکاری به رنگها و طرحهای قاجاری درسطوح خارجی و داخلی بنا ها، طاقنماها، طاق و قوسها و همچنین ستون نماهای گلدانی.اوج این سبک‌های معماری و شیوه‌ها و نو آوری‌های تزئینی در اجزا و ارکان مساجد تاریخی زنجان مخصوصا مسجد جامع زنجان به ظهور رسیده است.

 

مجموعه بازار زنجان 56 راه ورودی اصلی و فرعی به شبکه ارتباطی کل شهر دارد و با دارا بودن حدود 1000 باب مغازه جایگاه فعالیت 10 نوع شغل است. بازار زنجان نه تنها از لحاظ تجاری بلکه از نظر معماری نیز دارای اهمیت زیادی بوده و کاملا از سبک معماری دوره قاجاریه پیروی کرده است.

 

این مجموعه باتوجه به ویژگی‌های معماری و هنری آن ، پیوسته به عنوان کانون مهم تجاری، تاریخی، فرهنگی مورد توجه بازدید کنندگان شهر زنجان قرار گرفته است.

 

کاروانسراهای بازار زنجان یا به‌عبارت دیگر سراهای آن از ارزشمند‌ترین عناصر تجاری و معماری این بازار به حساب می‌آیند‌. سراها غالبا محل استقرار تجارتخانه‌ها بوده‌اند و همگی دارای حیاط مرکزی هستند.

 

نکته مهم در مورد سراها چگونگی ارتباط آنها با راسته و نحوه حرکت در داخل آنهاست. سراهای ملک، حاج شعبان، حاج فتح الله، حاج جواد، نهالی، شاطرعلی، حاج رحمان قربانی، حاج کلبعلی، حاج شامی از جمله سراهای یک حیاطی بازار زنجان هستند.

 

 

 

مجموعه بازار قدیمی زنجان در سال 1374 از سوی سازمان میراث فرهنگی و گردشگری با شماره 1440 در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید.

 

"حاج داداش" نمادی باشکوه از معماری ایرانی

 

گرمابه "حاج داداش" از بناهای تاریخی ارزشمند در دل بازار تاریخی زنجان است که امروز صاحبان این بنا با تغییر کاربری آن، فضای مفرح و دلنشینی در قالب سفره خانه سنتی پدید آورده اند که آرامش و ذوق هنر ایرانی را نشان می دهد.

 

این بنا نیز که به سفره خانه‌ سنتی تبدیل شده است، در قلب بازار قدیمی زنجان واقع ‌است. این بنا حدود 100 سال پیش بعنوان حمام احداث شد و هم‌اکنون با حفظ بافت قبلی و با انجام اندکی تغییر و تزیینات زیبای سنتی بعنوان سفره‌خانه برای پذیرایی گردشگران و اهالی شهر مورد استفاده قرار می‌گیرد.

 

 

 

گنبد اصلی حمام حاجی داداش که یکی از قدیمی ترین بناهای تاریخی شهر زنجان و تنها حمام ستون سنگی زنجان است بر روی چهار ستون سنگی قرار گرفته که این ستون ها در زمان خود توسط هنرمندان همدانی تراشیده شده است.

 

زیباترین بخش این حمام سنتی فضای بینه آن است. در این بخش طاق اصلی بر روی چهار ستون سنگی مزین به سر ستون های مکعبی شکل و بدنه مارپیچی (از نوع ستون های ترکیبی) قرار دارد. این بنا اکنون به عنوان چایخانه سنتی مورد استفاده قرار می گیرد.

 

این بنا که قدمت آن بطور تقریبی به 150 الی 200 سال پیش می رسد توسط معماری که حمام به نام او منسوب است، در وسط بازار زنجان که از دوران صفویه به بعد مرکز داد و ستد و فرهنگ بومی و محلی بوده و این مرکزیت را تاکنون حفظ کرده واقع شده است. این بنا درست مقابل مسجد آیت الله قائمی که یکی از مساجد قدیمی و مهم زنجان است واقع شده است

 

از سمت شرق مجاور به سرای ملک بوده که هم اکنون میراث فرهنگی استان مشغول بازسازی و احیاء آن است و از سمت شمال به خانه های مسکونی محلی محدود می شود. از طرف غربی نیز به آزمایشگاه پرفسور حسابی و کوچه سیدلر منتهی می شود.

 

این بنا به مسافتی در حدود 400 مترمربع زیربنا در زمینی بالغ بر 2500 مترمربع واقع شده که از سه نقطه می توان به آن رفت و آمد کرد که یکی از آنها از طرف درب اصلی که روبروی مسجد آیت الله قائمی است و دیگری از طرف مغازه ای که قبلاً محل سوخت رسانی حمام بوده و هم اکنون به مغازه تبدیل شده و در حدود 25 متر ضلع شرقی درب اصلی واقع شده که این مغازه با حمام مذبور دارای یک سند به پلاک های ثبتی 3985 و 3995 است.

 

 

 

از سازنده اصلی بنا اطلاعات دقیقی در دست نیست ولی به گفته بعضی از سالخوردگان فردی به نام حاج داداش بانی بنا است که از همان موقع حمام فوق به نام حاج داداش مشهور می شود.

 

سرای ملک

 

سرای ملک  در بازار پایین زنجان قرار دارد. سرای ملک به مساحت 82/2811 متر مربع با داشتن یک حیاط وسه دالان ورودی ویک دالان عمود بردالان ورودی جنوبی که از سمت شرق دارای یک ورودی دیگر میباشد که در یک طبقه بنا شده است

 

این بنا از الگوی سراهای رواق دار تبعیت کرده که امروزه رواق های آن مسدود شده وبه حجره ها اضافه گردیده است.حیاط دارای معماری چهار ایوانه با پلان مربع می باشد که دور تا دور آن دارای 20 حجره چهار راهروی دسترسی بین حجره های شرقی-غربی می باشد.به نظر می رسد ستون های رواق ها به صورت مستطیل با نیم ستونی گرد اجرا شده است. ایوان شمالی این سرا از همه مرتفع تر است.

 

این سرا در جبهه شمالی راسته بازار پایین قرار گرفته است در ضلع غربی آن حمام حاجی داداش و در روبروی آن سرای گلشن قرارگرفته است این سرا دارای 5 ورودی می باشد که ورودی اصلی آن درراسته بازار پایین قرار دارد و 2 ورودی به کوچه شرقی بنا و 2ورودی دیگر به فضای باز ومتروک در سمت غرب بنا (پشت حمام حاجی داداش) باز می شود.

 

 

 

حجره های اطراف این سرا به دلیل متروک شدن بیش از سایر سراها در معرض تخریب وخطرات جدی قرار دارد فرو ریختن بخش هایی در نمای جنوب شرقی سازه های طاقی را در معرض عوامل جوی مخرب داده است.در نمای شرقی نیز مورد مشابهی به صورت خفیف تر وجود دارد.این سرا امروزه کاربری بازارچه صنایع دستی دارد.

 

 

بنای بازار تاریخی شهر زنجان در سال ۱۲۱۳ هجری قمری، در دوران آقا محمد خان قاجار، شروع و در زمان فتحعلی شاه خاتمه یافت. این بازار در قسمت جنوبی شهر و در بافت قدیم شهر واقع شده است و از دو قسمت بازار بالا و بازار پایین تشکیل شده است.

 

این بازار از نظر تولید و عرضه کالا و خدمات جنبی و وابسته بسیار غنی و مهم ترین مرکز اقتصادی و تجاری شهر محسوب می شود.

 

کاروانسرای حاج علی قلی، سرای حاجی کربلایی، سرای گلشن، سرای ملک، مسجد آقا سید فتح الله، مسجد جامع حجت الاسلام، مسجد چهل ستون و مسجد ملا در مجموعه تاریخی بازار واقع می باشند و نقش موثری را در همه زمینه ها ایفا می کنند.

 

بازار زنجان را طولانی‌ ترین بازار ایران می‌ نامند. این بازار که بر اساس اسناد تاریخی ساخت آن در سال ۱۲۰۵ قمری و در دوران آقا محمد خان قاجار آغاز شده، در سال ۱۲۱۳ قمری در زمان حکومت فتحعلی شاه قاجار به بهره برداری رسید و بعدها چندین سرا، مسجد، گرمابه و … به مجموعه بازار بالا که مشتمل بر بازار قیصریه، بازار بزازها، حجت الاسلام، امامزاده و عبدالعلی بیک است، افزوده شد.

 

بازار زنجان از نظر تولید و نوع فعالیت به ۸ راسته تقسیم می‌ شود که عبارتند از: راسته زرگرها، کفاش‌ ها، بزاز ها، سراج‌ ها و … این بازار دارای راسته‌ ها، سرا ها، میادین، تیمچه‌ ها، بازار ها، دالان‌ ها، مساجد، حمام‌ ها و تکیه‌ ها است و در خود ۱۰۰۰ باب مغازه جای داده است.

 

راسته‌ های اصلی

 

راسته اصلی بازار زنجان از خیابان سعدی شروع شده و پس از قطع آن توسط خیابان فردوسی، در خیابان اصغریه به پایان می‌ رسد و در حدود یک کیلومتر درازا دارد. در بدو شروع بازار از سمت شرق، دو راسته به موازات یکدیگر شکل می‌ گیرند که هر یک به سراهای مختلفی مرتبط می گردند این دو راسته، راسته امامزاده و راسته عبدالعلی بیک نام دارند.

 

راسته‌ های فرعی

 

تنوع مشاغل و گردش در جهت استقرار صنوف همسان باعث تشکیل راسته‌ های تخصصی و فرعی در اطراف راسته اصلی می شود که در بیشتر موارد به عرضه نوع خاصی از اجناس یا خدمات اشتغال می‌ یابند. راسته‌ های حاج حسن، ترابی، حاج حیدر، انگورانی، صباغ‌ ها، رستمخانی و آقا از جمله راسته های فرعی بازار زنجان محسوب می‌ شوند. مهم ترین شاخه فرعی بازار، راسته حجه الاسلام است که به موازات راسته اصلی به وجود آمده و به قیصریه متصل می‌ شود.

 

ویژگی‌ های معماری بازار تاریخی زنجان

 

گستردگی جغرافیایی بازار از یک سو و تنوع راسته‌ ها، تعدد سراها و کاوانسراهای درون شهری در راسته های فرعی که هرکدام به نامی و به فعالیتی خاص اختصاص یافته از سوی دیگر، همچنین وجود مساجد فراوان گویای پویایی این مجموعه فرهنگی، اقتصادی، تاریخی و هنری در طول زمان و به فراخور اوضاع و شرایط حاکم بوده است.

 

هر سمت بازار و هر سرا و رسته‌ ای حال و هوای خاص خود را دارد. با توجه به دوره تاریخی بازار زنجان که متعلق به دوره قاجار است شرایط معماری حاکم بر زمان در آن کاملا نمود دارد. راسته ها، حجره ها، چهار سوق‌ ها، مساجد، سراها و کاروانسراهای درون شهری و گرمابه‌ ها به شکل زیبا اجرا شده است.

 

فنون زیبایی که در شکل‌ گیری بازار نقش بی بدیلی بازی می کنند کاربرد انواع طاق و قوسهای هلالی، جناغی و ضربی و گهواره‌ ای است.

 

سرای ملک

 

سرای ملک در بازار پایین زنجان قرار دارد. سرای ملک به مساحت ۲۸۱۱ متر مربع با داشتن یک حیاط و سه دالان ورودی و یک دالان عمود بر دالان ورودی جنوبی که از سمت شرق دارای یک ورودی دیگر می باشد که در یک طبقه بنا شده است.

 

این بنا از الگوی سراهای رواق دار تبعیت کرده که امروزه رواق های آن مسدود شده و به حجره ها اضافه گردیده است. حیاط دارای معماری چهار ایوانه با پلان مربع می باشد که دور تا دور آن دارای ۲۰ حجره چهار راهروی دسترسی بین حجره های شرقی – غربی می باشد. به نظر می رسد ستون های رواق ها به صورت مستطیل با نیم ستونی گرد اجرا شده است. ایوان شمالی این سرا از همه مرتفع تر است.

 

این سرا در جبهه شمالی راسته بازار پایین قرار گرفته است در ضلع غربی آن حمام حاجی داداش و در روبروی آن سرای گلشن قرار گرفته است این سرا دارای ۵ ورودی می باشد که ورودی اصلی آن در راسته بازار پایین قرار دارد و ۲ ورودی به کوچه شرقی بنا و ۲ ورودی دیگر به فضای باز و متروک در سمت غرب بنا (پشت حمام حاجی داداش) باز می شود.

 

مجموعه بازار قدیمی زنجان در سال ۱۳۷۴ از سوی سازمان میراث فرهنگی و گردشگری با شماره ۱۴۴۰ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید.

 

 

منبع

کتاب چهره ایران، راهنمای گردشگری استانهای ایران، موسسه جغرافیایی و کارتوگرافی گیتا شناسی، پاییز ۱۳۹۲ (استفاده از مطالب این کتاب با اجازه موسسه گیتاشناسی صورت گرفته است).

خبرگزاری مهر

تسنیم

 

ویکی پدیا

در ادامه بخوانید...

نظرات ارسال شده سایت استان زنجان

نام
ایمیل (منتشر نمی‌شود) (لازم)
وبسایت
:) :( ;) :D ;)) :X :? :P :* =(( :O @};- :B /:) :S
نظر خصوصی
مشخصات شما ذخیره شود ؟ [حذف مشخصات] [شکلک ها]
کد امنیتی